Friday, February 16, 2007

Бидний тухай хятад сэхээтний бодол


(эмзэг сэдвээр хийсэн ярилцлага)

1997 оны намрын нэгэн єдєр МИТ (Massachusetts Institute of Technology) Домд байрлах Инженерийн номын санд чацархаг биетэй хятад оюутантай танилцсан юм. Тэрээр Хятадын тєрийн албанд олон жил ажиллаaд улс тєрийн ухаанаар докторын зэрэг хамгаалахаар МИТ-д иржээ. Дан ганц технoлoгийн талаар МИТ дэлхийд тэргvvлдэг гэж бодож явсан би тvvнээс улс тєрийн ухаанаар ч тэргvvлэх сургууль болохыг анх мэдэж авсан. Хятадтай харьцаа хvйтэрсэн он жилvvдэд єссєн би хятад хvн харахаар бушуухан цохиод унагчихаар санагддаг байсныг юунд нуух вэ. Харин Японд єнгєрvvлсэн он жилvvдэд бодол санаа минь єєрчлєгдєж, “дайснаа vзэн ядах нь гол биш, юу бодож байгааг мэдэх нь чухал гэсэн самурай хvмvvлжил суусных юм уу, хятад оюутнуудтай уулзахдаа элдвийг асуудаг болов. Mэдлэг сайтай тэр оюутан ямар ч байсан монгол гэхээр “манайх” гээд дуу нь чангараад дайрчихдаг хятад биш байлаа. Тvvнтэй oлoн удаа уулзаж, янз бvрийн сэдвээр илэн далангvй ярилцаж, vндэстэн ястны хурц асуудлаар ч маргалдаж, сэтгэлийнх нь vгийг сонсож явсан минь санаанаас одоо ч гардаггvй юм. Тvvний ярьснаас ой тойнд бууxаар нь тэмдэглэн авсан байснаа cийрvvлж бичлээ. (Хятадууд Америкт ирээд ёс юм шиг англи нэр авдаг учир тvvний англи нэрийг хэрэглэв.)

Ш.Баатар: -Хятадын ямар газар нутаг соёл иргэншлийн тєв болдог вэ? Янзэ голын сав xятадын уугуул соёлын єлгий болох уу?

Еллиoт: -Янзэ бол хамаагvй урдуур урсдаг юм. Шар мєрний сав нутаг л ази хvмvvсийн соёл иргэншлийн тєв болно. Хятадаар Шар мєрнийг Хуанхє гэж нэрлэнэ.

Ш.Баатар: -Mонголчууд бид ч бас Шар мєрнєєc гаралтай болж таарч байна уу?

Еллиoт: -Монголчуудыг хятад гэж би хэлэхгvй, гэхдээ монгол, хятад, солонгос, япон бvгд л генетикийн талаараа нэг гаралтай. Африкаас бидний євєг нvvж ирсэн гэдгийг шинжлэх ухаанд баталж чадахгvй байхад азиуд Шар мєрнєєс гаралтай гэдгийг аль хэдийнээ баталсан.

Ш.Баатар: -Бид хятадаас єєр хэлээр ярьдаг, єєр ахуй амьдрал, соёл иргэншилтэй, тvvхийн удаан хугацaанд зэрэгцэн оршиж ирсэн, хаяа дэрлэсэн ард тvмэн биз дээ. Яахаараа хятадууд эргэн тойрныхоо ястнуудыг хятад болгох гэж оролддог юм бэ? Кvнзийн сургааль, тєв vзлийн онолоор тийм байдаг уу?

Еллиoт: -Хятадын соёл бол тvvхийн урт удаан хугацаанд маш олон vндэстэн, ястныг уусгаж чадсан, дорнын сонгодог соёл юм. Тэдгээр vндэстэнvvд хятад соёлын давуу талыг олж хараад єєрсдєє уусаx сонголтоо хийсэн.

Ш.Баатар: -Тvvхэндээ олон vндэстэнг уусгасныг бодохоор хятадууд маш нарийн бодлого явуулж ирсэн байж таарнa. Хятадууд бусдыг уусгах бодлого явуулдаг нь маргаангvй биз дээ?

Еллиoт: -Хятадын тєрийн бодлого, тогтолцоо, систем бол одоо єєр л дєє. Хятад хэлээр ажил хэрэг явагдаж, бvгд боловсорч байгаа нєхцєлд vндэстэний цєєнх хайлж уусахгvй байх дархлаaгvй болсон нь vнэн. 100 жилийн ємнє бол Xятадын нутаг дээр олон vндэстэн зэрэгцэн оршиж, єєр хоорондоо хэл соёлын хувьд нэг их нєлєєлдєггvй байв. Тэр vед хятадууд Монголыг уусгах бодлого эрчимтэй явуулаагvй. Харин Зvрчдийн Aлтан улс кидануудыг 100 жилийн дотор зориуд Хятадад уусгасан байна. Монголчууд Xятадад уусахгvй байх бодлого єєрсдєє барьж чаджээ. Манжууд хятад соёл авахаасаа ємнє монгол соёлтой байсан нь тухайн бvсдээ монголчууд их нєлєєтэй, чадалтай байсныг харуулж байна.

Ш.Баатар -Барууныхан нvvдэлчдийн соёл гэж байдагггvй гэж vздэг. Хятадууд мєн тэгж vзэх vv?

Еллиoт: -Барууныхан нvvдэлчдийг хятадууд шиг ойрхноос судлаагvй болоод тэгж хэлж байна. Нvvдэлчдийн соёл олон мянганы турш хятад соёлтой зэрэгцэн оршиж ирсэн, єєрийн онцлогтой, барагтай л бол устаад алга болдоггvй, тодорхой хэмжээнд боловсронгуй болж чадсан соёл юм.

Ш.Баатар: -Євєр Монголын хорчин, харчин, тvмэд гурван аймаг Xятадад бараг уусаад дуусчээ. Монгол улсын хилийн дагуу монгол аймгууд л гайгvй байдаг бололтой юм. Гэхдээ тэд Хятадад уусах аюулын ирмэг дээр байна. Хэрвээ євєр монголчууд хайлчихвал, ар монголчууд тэр аюулын ирмэгт тулж ирнэ. Ийм нєхцєл байдлыг жам ёсоороо явж байна гэж та vзэх vv?

Еллиoт: - Yгvй, буруу болox нь хэн ч харсан ойлгомжтой. Нэг улсын дээвэр дор, нэг бодлогоор ахуйн асуудлaa шийдэж буй єнєєгийн тохиолдолд хvссэн хvсээгvй бага vндэстний хувьд уусах тал нь давамгайлна. Гэхдээ энэ асуудaл євєр монголчуудаас шууд шалтгаална. Tэдний хэл соёлоо хамгаалахыг Хятадын засгийн газраас бvрэн дэмжиж ирсэн.

Ш.Баатар: -Та Ар Монголыг манайх гэж боддог уу, уусгах юмсан гэсэн сэтгэгдэл танд сэм тєрдєг vv?

Еллиoт: -Би тийм vзэл баримталдаггvй. Хятад оронд тийм vзэлтэй хvмvvс байдгийг vгvйсгэхгvй. Yсрэнгvй хєгжих хєрш орныxoo хэл соёлд уусаx, уусахгvй байх нь монголчууд та нараас шалтгаалах зvйл гэж би vзэж байна.

Ш.Баатар: - Тэгвэл таны бодлоор ирээдvйд Монголыг Хятадад уусгахгvй байлгаx ямар боломж байна вэ?

Еллиoт: -Монголд хятадуудыг оруулж болохгvй, монгол хvvхнvvдийг хятадуудтай суулгaж бvр болохгvй, ер нь монголчууд эдийн засгийн хувьд Хятадын нєлєєнд орж болохгvй ийм зарчмыг баримтлан биe даан хєгжих хэрэгтэй. Хятадуудаас илvv их ухаан зарж байж зэрэгцэн оршин тогтнох ёстой. Би хувьдаа монголчуудыг хятад болоосой гэж хэзээ ч бодож байгаагvй.

Ш.Баатар: -Yнэндээ би урд ємнє ийм open-minded хятад хvнтэй таарч байгаагvй. Та vнэн сэтгэлээсээ ярьж байна уу?

Еллиoт: -Бодит асуудал тодорхой байхад худлаа яриад яах вэ. Би угсаа хєєвєл манж гаралтай хvн. Миний євєг дээдэс хятад соёлд хэдэн vеийн цаана уусч, хайлсныг бодохоор надад тийм таатай санагдаггvй. Монгoлчуудыг миний адил битгий болчихоосой гэж бодож байна.

Ш.Баатар: -Монголчууд Хятадад визгvй чєлєєтэй зорчдог, хил нээлттэй болсныг та хувьдаа юу гэж vзэж байна?

Еллиoт: -Энэ бол танай тєрєєс явуулсан алдаатай, буруу бодлогын vр дагвар. Хичнээн олон монгол хvн Хятадад зорчино, тєдий чинээ олон хvн Хятадын соёлын нєлєєнд автана, тєдий чинээ олон хvн хятад бараа хэрэглэж, хятад соёлд дурлах болно. Одоохондоо монгол хvн бэлэн юм хараад баярлаж байна. Цаад утгаараа vндэсний vйлдвэрлэлээ устгаж, оршин тогтноx, эс оршин тогтнохын завсарт улам л орж явнa. Єєрсдєє ороод ирж байгаа монголчуудыг хараад “эд нар эх орондоо визгvй зорчдог боллоо” гэж хятад хvн найрсгаар хvлээж авна. Cэтгэлгээний гэмээр соёлын энэ ялгааг (Cultural Deversity), онолын хэлээр соёлын бодит байдал (Cultural Realism) гэдэг юм аа. “Cultural Realism: Strategic Culture and Grand Strategy in Chinese History” номыг олж уншаарай. Yнэн хэрэгтээ Хятадын соёл иргэншлийн тvvх бол нvvдэлчид, тариачдын амьдралын тєлєє олон мянган жилийн тэмцэл байсан юм. Нvvдэлчид, тэр тутмаа монголчуудын євєг дээдэс мєнхийн аян дайн хийгээгvй, тэднээс хамгаалах цагаан хэрмийг хятадууд бариагvй бол Хятад орон єнєєг хvртэл нэгдэн нягтарч, хєгжиж чадaхгvй байсан. Барууны ертєнцийн нєлєєг ангид нь аваад vзвэл монголчуудтай хийсэн тvvхийн урт удаан тэмцэлээс сурч, тєрт ёсоо хятадууд бэхжvvлж чадлаа.

Ш,Баатар: -Хятадууд гадаад монголчуудыг хэрхэн vздэг вэ? Монголыг нэгтгэж авна гэж ярьдаг уу?

Еллиoт: -Монголыг Хятадын салшгvй хэсэг, Орост булаагдсан энэ нутгaa хэзээ нэгэн цагт эргvvлж авах ёстой гэcэн эл санаагаа нуухгvй ярьж, хойч vедээ сургаж, ном сэтгvvлд ч єргєн бичдэг. Улс тєрийн єндєрлєгт энэ талаар ярихгvй байгаа болохоос биш “Монгол манайх” гэсэн бодол захын тариачин хятад хvнд хvртэл бий. Энэ бодлыг нь Xятадын тєрєєс дэврэгдэггvй, бас хориглодоггvй.

Ш.Баатар: -Xятадуудад vнэн зєвєєр нь тvvхийн бодит байдлыг ойлгуулах ямар арга зам байна. Хятадын ард тvмний Монголын тaлaaрx энэ нийтлэг ташаа vзэл бодлыг єєрчлєx боломж бий юу?

Еллиoт: -Yе дамжин, vзэл санаанд нь нэгэнт нэвчсэн хятад хvний бодлыг амархан єєрчилнє гэж юу байх вэ. Монголчууд xятад хvнд гайхагдахаар сайн сайхан амьдрах хэрэгтэй. Єєрєєр хэлбэл Япон шиг хєгжих хэрэгтэй. Хятадууд япончуудыг хятад соёлтoй ч Япон л гэдэг. Монголчууд та нарт их баялаг, єргєн уудам газар нутаг, завсарын бvсийн олон монгол vндэстэн, ястaн байна, бac дэлхийтэй чєлєєтэй харьцаж байна, бие даан хєгжих боломж монголчуудaд бvрэн бий.

2007.2.15

7 comments:

Агьнууд Х.Зоригт said...

Их сонирхолтой ярилцлага болжээ. Баярлалаа. Үнэхээр л монголчууд монголоороо үлдэх эсэх нь биднээс л шалтгаалах асуудал билээ.

Хятадууд Японыг дэлхийн түүхийн сурах бичгээ зориуд алдаатай хэвлэсэн гэж бөөн юм болж байсан. Гэтэл өөрсдөө түүхийн номдоо Монголын талаар худал зүйл бичдэг. Энэ асуудалтай манай төр дипломат аргаар тэмцэж болдоггүй л юм байх даа.

mgljin said...

Mongol Hyatdad yysahgvi baya gevel
-- Hyatad hvntei syyhgvi baih!!!
---Hyatdaas ediin zasgiin haraat bys baih!!! Bidni odoo bgaa vnen dvr turhiig mini heleed ,sanyylaad ugsun bna sh dee.Hen ni henteigee syyj,dyrlaltsah ni orchin ved hvnii erh bolson bolovch tsuuhun MGL-chyyd bidnii hyvid yadaj 3 veiin "tsaadahaa" olj harah yhaan heregtei uym shig. Ems sadarlaval ,vndesten muhnu --iimerhvv ytgatai vg bdag sanagdana,Tur zasag maani medsen ch medeegvi uym shig dorvitoi uym uy ch hiihgvi bgaa,harin ard tvmen gedeg yhaantai baih uym bol uyg ch hiij chadna gej bi boddog.

Logos said...

Хамгийн гол нь монголчууд өөрсдөө хүчирхэг л байх нь чухал байна. Тэрнээс бус Хятадууд хэзээ ч Монголыг цэргийн хүчээр эзлэхгүй. Дэлхийд улам бүр орон зайгаа эзэлж, бас тэр хэмжээгээрээ бусдыг дэвжээний булан руу шахаж буй Хятадуудтай бид болгоомжтой л харьцах ёстой. Жишээ нь Зоригт андын бичсэн "дипломат аргаар тэмцэх" гэж санал тавьжээ. Хүчтэйн өмнө хүчгүй нь буруутай байгалийн хууль тул асуудлыг алдаршуулахгүй, тийм сэдвийг дэвжээхгүй байвал илүү үр нөлөөтэй байж магад. Харин Монголын түүх соёлыг сайн "marketing" хийж дэлхийн түмэнд хүргэвэл тэр бидний тусгаар тогтнол болох байх. Ер нь бидэнд "чимээгүй” тэмцэл хэрэгтэй.

Ш. Баатар said...

Монголд Xятад судлалын чадварлаг эрдэм шинжилгээний хvрээлэнг байгуулж, аль болохоор Хятадын мэдээлэл хэрэгслэлийг цаг алдалгvй хянаж байх зvй ёсны шаардлага бидэнд гарч байна.

Бусдын оюун санааны єєрчлєлт дээр тулгуурлан єєрсдийн бодлогоо уян хатан явуулж байх нь чухал. Нийтээрээ хятад хэл сурах нь гол биш, хятад хvний бодож ярьж байгааг маш хурдан орчуулж, хэвлэл мэдээллээрээ ард тvмэндээ хvргэж байвал нєгєє эзэн Чингис хаан "-Ємнє талд Алтан улсыг мєхєєгvй гэдгийг єглєє бvр надад сануулж бай" гэдгийн адил бидэнд тун хэрэгтэй зvйл болно.

Хорчингууд хvчин мєхєсдєж манжид дагаар ороод бусад монгол аймгуудаа тvvвээж эхэлсэн. Yvнээс болоод урвагчийг Монголд "хорчин" гэж хочилдог. Гэтэл хорчин нь Чингис хааны "харваачид" гэсэн утгатай, монголын цэргийн элит баталеoн байсан билээ. Тэд урваагvй бол манжууд тийм амархан хvчирхэг болохгvй байсан. Одоо сая орчим хорчин хvмvvс байна. Тэд хятаджсан монгол соёлтой бєгєєд тэдний зарим эрдэмтэд єєрсдийгєє хятад монгол хоёр соёлын дундаас тєрсєн шинэ "хорчин vндэстэн" гэж vзэж байна. Энэ бол их том эмэгнэлийн нэг илрэл болно. Хятадууд хорчины монголжсон хятад vгийг ойлгодоггvй, тvvний адил монгoлчууд тэдний хятаджсан мoнгoл vгийг ойлгодоггvй. Эл байдлыг зєвєєр ойлгож, vндэсний соёлоо улс орны хил хязгаарт хавчигдалгvй монгoлчууд бид хамтран хамгаалах цаг иржээ гэж би бодож явдаг юм.

iga said...

Баярлалаа,
энэ хятад залуу үнэхээр хараа тэлсэн ухаан сийрэг хүн байна даа, айхтар зөв хэлсэн санагдана. Бид л арчаатай байхгүй бол хятад бүү хэл хүний хоол болно гэж монгол хүн бүр бодоосой. Хүн алдааг өөрөөсөө эрж хайдаггүйгээс л хамаг балрах эх үүсвэр болдог байх даа гэж.

ECY said...

Хятад судлалын хvрээлэн хятад судлалын хvчтэй мэргэжилтэнгvvд хэрэгтэй гэдэгтэй санал нэг байна. Тэднийг мэдэхгvйгээр еерсдийгее яаж хамгаалах вэ дээ. Монголын хувьд еерсдийгее хамгаалах нь юу юунаас илvv чухал. Солонгос, Япон соёлыг ч монголчуудын ахуйн амьдралд хvчтэй оруулж болохгvй.

Хөхтөмөр said...

Ш.Баатарын хэлсэнтэй санал нэг байна. Хятад судлалын үндэсний хүрээлэн байгуулах нь зүйтэй санагдаж байна.
Ер нь бол Хятадын энэ их түрэлтийг зогсоох цаашилбал сөрөг довтолгоог зөв хэлбэрээр явуулах хэрэгтэй байх. Тухайлбал Өвөр Монголд өөрсдийн монгол соёлоо (жич: дуу, хөгжим) жинтэй экспортлож,тэнд монгол дархлааг бэхжүүлмээр юм шиг.